جابر ابن حیان

جابر، علاوه بر علم داروسازی، از کیمیاگران و فیلسوفان بنام عصر خود بود و البته بیشتر این شهرت را مرهون شاگردی پیشوای ششم شیعیان می دانست. 

ذبیح الله منصوری در کتاب ترجمه شده «امام صادق مغز متفکر شیعه» از قول جابر می نویسد: «همه این علم (شیمی یا کیمیاگری) را از محضر مولایم جعفر بن محمد(ع) آموخته ام.»  

«برتلو» شیمیدان فرانسوی که به «پدر شیمی سنتز» مشهور است هم، سخت تحت تاثیر جابر واقع شده و می گوید: «جابر در علم شیمی همان مقام و پایه را داشت که ارسطو در منطق .» 

جورج سارتون می گوید: «جابر را باید بزرگترین دانشمند در صحنه علوم در قرون وسطی دانست.» جابر نخستین شیمیدان ایرانی است. او اولین کسی است که به علم شیمی شهرت و آوازه بخشید و بی‌تردید نخستین مسلمانی است که شایستگی کسب عنوان شیمیدان را دارد. شهرت جابر نه تنها به جهان اسلام محدود نمیشود و غربیها او را تحت عنوان «گبر» میشناسند.

ابن خلدون درباره جابر گفته است: «جابربن حیان پیشوای تدوین کنندگان فن کیمیاگری است. » شاگرد، دوست و همراه امام ششم جابربن حیان ، کتابی مشتمل بر هزار برگ و ۵۰۰ رساله ، تالیف کرده است. جابر شاگرد و دوست امام صادق (ع) بود و امام را شخصی والا و مهربان یافت؛ بطوری که نمیتوانست از او جدا ولی بی نیاز بماند. 

جابر می کوشید تا با راهنمایی استادش ، علم شیمی را از بند افسانه‌های کهن مکاتب اسکندریه برهاند و در این کار تا اندازه‌ای به هدف خود رسید. برخی از کتابهایی که جابر در زمینه شیمی نوشته عبارتند از : الزیبق ، کتاب نارالحجر ، خواص اکسیرالذهب ، الخواص ، الریاض و ... . وی به آزمایش بسیار علاقه مند بود. از این رو ، می توان گفت نخستین دانشمند اسلامی است که علم شیمی را بر پایه آزمایش بنا نهاد. 

جابر نخستین کسی است که اسید سولفوریک یا گوگرد را از تکلیس زاج سبز و حل گازهای حاصل در آب بدست آورد و آن را زینت الزاح نامید. جابر اسید نیتریک یا جوهر شوره را نیز نخستین بار از تقطیر آمیزه‌ای از زاج سبز ، نیترات پتاسیم و زاج سفید بدست آورد. جابر سرانجام در سال 194 هجری شمسی در کوفه درگذشت.

 

علم کیمیاء

عملى است مشهور نزد اهل صنعت که به سبب امتزاح روح و نفس، اجساد ناقصه را به مرتبه کمال رسانند. و کیفیت و اجزاء آن چنانکه نقل شده عبارت است از بکار بردن زیبق و گوگرد و زاغ در فلز مورد نظر و دگرگون ساختن آن به فلز دیگر. و نیز به کار بردن مو و تخم مرغ و زهره و روغنى مخصوص در ترکیب بعضى مرکبات که تفصیل آن در کتب مربوطه ذکر شده. 

و نیز به کار بردن اکسیر در تغییر خواص بعضى از جواهرات که این نیز نوعى کیمیا باشد که در گذشته نزد اهلش معمول بوده است. 

در حدیث آمده که امیرالمؤمنین (ع) در حالى که به خطبه و سخنرانى مشغول بود شخصى از او پرسید: آیا کیمیا وجود دارد؟ فرمود: آرى کیمیا بوده و هست و خواهد بود. سائل گفت: مواد اولیه آن چیست؟ فرمود: زیبق لرزان و سرب و زاغ و آهن آلوده به زعفران و زنگار مس سبز پر رنگ «الا توقف على عابرهن» ـ که من معنایش را نفهمیدم ـ به حضرت عرض شد فهم ما به این که فرمودى نمى رسد. فرمود: بخشى را خاک و بخشى را آب قرار دهید و خاک را به آب بشکافید کار تمام است. عرض شد بیشتر توضیح دهید. فرمود: زیاده از این نباشد زیرا حکماى قدیم چیزى بر این نیفزوده اند که بازیچه مردم نشود. (بحار: 40/168)

 ابن خلکان در شرح حال مولانا الصادق (ع) آورده که او یکى از ائمه دوازده گانه مذهب امامیه است از سادات اهلبیت و به جهت صدق گفتار ملقب به صادق شد، و شهرت فضل وى بیش از آنست که ذکر شود و او را گفتارى است در صنعت کیمیا و زجر و فال و شاگرد وى ابوموسى جابر بن حیان صوفى طرسوسى کتابى در هزار ورق تالیف کرده و رسائل جعفر الصادق (ع) را که پانصد رساله است در آن گرد آورده است (انتهى).

 گویند شخصى که در راه کیمیا تجربه اى داشت و رنج بسیار برده بود و سرانجام به این نتیجه رسید که زحماتش بیهوده است دو بیت زیر را بر بعضى مصنفات جابر ابن حیان نوشت: هذا الذى بمقاله ما انت الا کاسر غرّ الاوائل و الاواخر کذب الذى سماک جابر حکایت شده که شخصى از یکى از مشایخ فن کیمیا خواهش کرد این علم را به وى بیاموزد و سالهاى بسیار او را خدمت کرد.

پس از آن شیخ گفت: از شروط تعلیم این فن آنست که باید آن را به فقیرترین اهل بلد تعلیم کرد مردى را که فقیرتر از وى در این بلاد نباشد پیدا کن تا به وى یاد دهیم و تو به وى نگاه کن. آن شخص مدتى در طلب چنین مردى بود تا اینکه شخصى را یافت که پیراهن خود را که در نهایت کهنگى و کثافت بود با شن و رمل مى شست و توانائى خرید یک قطعه صابون نداشت، پیش خود گفت:من هیچ فقیرى را ندیده ام که جز به صابون پیراهنش را بشوید. پس آن شیخ را خبر کرد که مردى چنین و چنان یافتم... و من فقیرتر از او ندیده ام.

 آن شیخ گفت به خدا سوگند چنین شخصى که تو میگوئى شیخ ما جابر بن حیان است که من این فن را نزد او آموخته ام سپس گریه کرد و گفت: از خواص این فن آنست که هر کس به آن رسید در نهایت افلاس بسر مى برد چنانکه از شافعى نقل شده: هر کس به وسیله اکسیر طلب مال کند مفلس شود. (مفتاح السعاده و دهخدا)

 

منزلت جابر در علم شیمی  

جابر نخستین شیمیدان ایرانی است. وی اولین کسی است که به علم شیمی شهرت و آوازه بخشید و بی‌تردید نخستین مسلمانی است که شایستگی کسب عنوان شیمیدان را دارد. بعضی عقیده بر این دارند که وی عرب بوده اما اینطور نبوده‌است. ظاهراً همین بلندی مقام، پرآوازگی و دانش عظیم او موجب شده‌است که بعضی او را مورد قدردانی و ستایش و بعضی دیگر مورد حسادت و کینه‌توزی خود قراردهند. 

اکسیر و عقیده جابر درباره آن

 عقیده جابراین بود همچنان که طبیعت می‌تواند اشیا را به یکدیگر تبدیل کند، مانند تبدیل خاک و آب به گیاه و تبدیل گیاه به موم و عسل به‌وسیله زنبور عسل و تبدیل قلع به نقره در زیر زمین و …

 کیمیاگر نیز می‌تواند با تقلید از طبیعت و استفاده از تجربه‌ها و آزمایشها همان کار طبیعت را در مدت زمانی کوتاهتر انجام دهد. اما کیمیاگر برای اینکه بتواند یک شیء را به شیء دیگر تبدیل کند، به‌وسیله‌ای نیازمند است که اصطلاحاً آن را اکسیر می‌نامند. 

اکسیر در علم کیمیا، به منزله دارو در علم پزشکی است. جابر اکسیر را که از آن در کارهای کیمیایی خود استفاده می‌کرد، ازانواع موجودات سه گانه (فلزات، حیوانات و گیاهان) به دست می‌آورد. 

او خود، در این زمینه می‌گوید: هفت نوع اکسیر وجود دارد: 

اکسیر فلزی: اکسیر بدست آمده از فلزات.

 اکسیر حیوانی: اکسیر بدست آمده از حیوانات.

 اکسیر گیاهی: اکسیر بدست آمده از گیاهان.

 اکسیر حیوانی - گیاهی: اکسیر بدست آمده از امتزاج مواد حیوانی و گیاهی. 

اکسیر فلزی - گیاهی: اکسیر بدست آمده از امتزاج موادفلزی و گیاهی.

 اکسیر فلزی - حیوانی: اکسیر بدست آمده از امتزاج مواد فلزی و حیوانی. 

اکسیر فلزی - حیوانی - گیاهی: اکسیر بدست آمده از امتزاج مواد فلزی و گیاهی و حیوانی.

دستاوردها

نوآوری انواع گوناگونی از وسایل آزمایشگاهی، از جمله عنبیق به اسم او ثبت شده‌ است. 

کشف مواد شیمیایی متعددی همچون هیدرو کلریک اسید، نیتریک اسید، تیزاب (مخلوطی از دو اسید یاد شده که از جمله اندک موادی است که طلا را در خود حل می‌کند)، سیتریک اسید (جوهر لیمو) و استیک اسید (جوهر سرکه)، همچنین معرفی فرایندهای تبلور و تقطیر که هر دو سنگ بنای شیمی امروزی به شمار می‌آیند، از جمله یافته‌های اوست.

او همچنین یافته‌های دیگری دربارهٔ روش‌های استخراج و خالص سازی طلا، جلوگیری از زنگ زدن آهن، حکاکی روی طلا، رنگرزی و نم ناپذیر کردن پارچه‌ها و تجزیهٔ مواد شیمیایی ارائه داد. 

از جمله اختراع‌های دیگر او، قلم نوری است. قلمی که جوهر آن در تاریکی نیز نور می‌دهد. (احتمالاً با استفاده از خاصیت فسفرسانس این اختراع را انجام داده‌است.) 

در آخر، بذر دسته بندی امروزی عنصرها به فلز و نافلز را می‌توان در دست نوشته‌های وی یافت.

 

منابع: مجله مهر، سایت تبیان، ویکی پدیا


برای آشنایی بیشتر یا این دانشمند ایرانی سریال جابر ابن حیان را ببینید

«جابر ابن حیان» سریال 13 قسمت 40دقیقه ای به کارگردانی «جواد افشار» و تهیه کنندگی «محمدتقی انصاری» 

«جواد افشار» گفت: ما در این سریال به بخشی از زندگینامه «جابرابن حیان» شاگرد ایرانی و برجسته امام جعفر صادق(ع) می پردازیم که از خراسان به سمت مدینه حرکت می کند تا به نزد امام برود ولی در مسیر راه رویدادهایی برای وی رخ می دهد که بقیه داستان را می سازد.

وی تصریح کرد: تصویربرداری این سریال سه ماه طول کشید و تدوین این سریال به طور موازی با تصویربرداری انجام شد. وی افزود: لوکیشن های این سریال در خور و بیابانک، کاشان، نائین و نیستانک است. 

افشار اضافه کرد:حسن جوهرچی، عنایت بخشی، عنایت شفیعی، انوشیروان ارجمند، حسن اسدی، علیرام نورانی، کاظم افرندنیا و تعداد زیادی از بازیگران در آن ایفای نقش می کنند.
 

سایت :http://herfe-rszy.blogfa.com

/ 0 نظر / 438 بازدید