آب ژاول
ساعت ۸:٠٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۱٢/۱۸   کلمات کلیدی:

 

وایتکس (آب ‍‍ژاول)Vaytks Bleach

نام عمومی: وایتکس (آب ‍‍ژاول)Vaytks Bleach

نام تجاری: Vaytks Bleach آب ژاول(Javel Water)

نام علمی: هیپو کلریت سدیم(Sodium Hypochlorite)

نام ماده: هیپو کلریت سدیم(Sodium Hypochlorite)

سایر اسامی: آنتی فرمین , اکسید کلرید سدیم , اکسی کلرید سدیم

ساختار خطی آب ژاول

ساختارخطی آب ژاول


آب ژاول محلولی است از ۱۰ تا ۱۶ درصد هیپوکلریت سدیم (NaOCl) در آب. این محلول را برتوله، کشف کرد و چون نخست در محله  پاریس تولید می‌شد، به آب ژاول معروف شد.

آب ژاول مادهای سمی است. رنگ آن نزدیک به زرد و طعم و بوی آن تند است. آب ژاول را برای گندزدایی و بوزدایی به کار میبرند. از این ماده در صنعت به عنوان رنگزدا و سفید‏کننده پارچه و خمیر کاغذ استفاده میشود. در خانه‏ها برای ضد‏عفونی کردن سبزی‏ها و سفید کردن رخت‏ها به هنگام رختشویی از آب ژاول استفاده می‏کنند. این محلول با نام‏های گوناگون در بازار به فروش می‏رسد. خاصیت ضدعفونی کننده آب ژاول به دلیل تولید کلر آزاد می‌باشد.

آب ژاول را از دمیدن گاز کلر درمحلول سدیم هیدروکسید تهیه می کنند. از جمله تستهایی که روی آب ژاول انجام می‌شود تعیین مقدار کلر آزاد وتعیین مقدار NaOHاست.

آب ژاول محلولی ناپایدار است ودر اثر حرارت و نور به تدریج خاصیت خود را از دست می‌دهد.

رایج‌ترین ماده ای که از آن ، به عنوان سفید کننده استفاده می‌شود، آب ژاول است. ماده اصلی و موثر در آب ژاول ، هیپوکلریت سدیم (NaOCl) است. هیپوکلریت سدیم ، ترکیبی فوق‌العاده قوی است که درصد خیلی کمی از آن (5 درصد) را در آب حل می‌کنند و با نام‌های مختلف و به عنوان سفید کننده به بازار عرضه می‌کنند. بنابراین سفید کننده‌ها و آب ژاول ، همان محلول 5 درصد هیپوکلریت سدیم هستند.

مزیت آب ژاول این است که خاصیت ضدعفونی کننده نیز دارد، زیرا یک سفیدکننده کلردار است. افزودن مقدار کمی پربورات به آب ژاول ، قدرت سفیدکنندگی آن را افزایش می‌دهد. البته باید توجه داشت که محلول هیپوکلریت سدیم ، ناپایدار است و در مجاورت نور و گرما ،      یون -OCl تجزیه شده، اکسیژن آزاد می‌کند و در نتیجه از شدت عمل آن کاسته می‌شود. لذا باید آن را در ظروف مات و نیز دور از گرما نگهداری کرد. همچنین بهتر است محلول‌های تازه استفاده شود، زیرا بهر حال در اثر ماندن بسادگی تجزیه می‌شود.

NaOCl ----> NaCl + O2

فرمول شیمیایی مایع سفید کننده یا همان آب ژاول که برای سفید کردن پارچه و شستشوی   دیواره های حمام، توالت و .... بکار میرود، NaOH+NaCl+H2O  است و از ترکیب کردن گاز کلر با سود سوزآور در غلظتهای 5 الی 10 درصد کلر فعال به بازار عرضه میشود.

 

روش‌های تهیه آب ژاول

واکنش سود سوزآور با گاز کلر

متداول‌ترین روش برای تهیه هیپوکلریت سدیم ، عبارت از عبور دادن گاز کلر از درون محلول قلیایی سدیم هیدروکسید می‌باشد که در نتیجه آن ، کلر بطور همزمان هم اکسید ( به فرم -OCl ) و هم احیا ( به فرم -Cl ) می‌گردد. فرمول واکنش به شرح زیر است:

Cl2 + 2NaOH ----> NaCl + NaOCl + H2O

 همانطور که از واکنش بالا پیداست، چنانچه گاز کلر را در محلول سود سوزآور وارد کنید، آب ژاول تولید میشود. تمامی مخازن و لوله های داخل آن که برای تولید مایع سفید کننده بکار میروند باید از جنس PVC باشند، زیرا گاز کلر در مجاورت با رطوبت با هر فلزی ترکیب میشود.

در داخل مخزن سود را میریزند و از پایین گاز کلر را وارد می کنند. میل ترکیبی گاز کلر با سود بسیار زیاد است، به همین دلیل گاز کلر در خلال زمانی که از ته مخزن به سطح مخزن میرسد، جذب میشود.

در اینجاست که هرچه خروجی گاز کلر از سطح مخزن کمتر باشد نشاندهنده این است که واکنش دارد بخوبی صورت می گیرد.

 آنچه در رابطه با تهیه آب ژاول به روش فوق اهمیت دارد، دقت در کنترل، به هنگام تولید آن است زیرا چنانچه تزریق کلر قبل از خاتمه عمل متوقف نشود، واکنش برعکس شده و بسرعت دما بالا میرود و محصول از بین میرود.

اگر pH به حدود 2/12-12 برسد واکنش پایان یافته است. از آنجائیکه هرچه محیط سردتر باشد واکنش نیز بهتر صورت می گیرد بایستی دقت شود تا دما از 42 درجه سانتیگراد بالاتر نرود. در یک تولید نرمال، گاز کلر از حدود 20 درجه شروع شده و در دمای 42 درجه پایان می گیرد.

 

الکترولیز محلول NaCl

روش وسیع دیگری که برای تهیه هیپوکلریت سدیم استفاده می‌شود، الکترولیز محلول غلیظ نمک سدیم کلرید است. این سلولهای الکترولیتی ، دیافراگم یا غشائی نداشته و در جریان بالا و در محلولی نسبتا خنثی بکار گرفته می‌شوند. این سلول‌ها جهت بکار گیری در درجه حرارت پائین طراحی می‌شوند که محلول سود سوزآور کاتد را به تماس با کلر متصاعد شده از آند در می‌آوردند.

 واکنش سدیم بی‌کربنات با کلسیم هیپوکلریت

روش دیگری برای تهیه سدیم هیپوکلریت می‌باشد که فرمول واکنش به شرح زیر می‌باشد:

Na2CO3 + Ca(OCl)2 ----> 2NaOCl + CaCO3

 

قدرت اکسیدکنندگی سدیم هیپوکلریت

بطور کلی ، سفید کننده ، در واقع یک عامل اکسید کننده می‌باشد. فعالیت آن ، به این وسیله اندازه گیری می‌شود که چه مقدار کلر قابل دسترسی وجود دارد. کلر فعال (کلر قابل دسترس) اندازه ای از قدرت اکسیدکنندگی کلر موجود در سفید کننده می‌باشد. در پودرهای سفید کننده CaOCl2 مقدار کلر قابل دسترس همان درصد کلر در پودر می‌باشد.

اما در سدیم هیپوکلریت مقدار کلر قابل دسترس دو برابر در صد موجود در پودرهای سفید کننده می‌باشد.زیرا قدرت اکسیدکنندگی( -Ocl) دو برابر اکسیدکنندگی Cl2 است. احیای(-Ocl) (کلر با اکسایش +1) به( -Cl) (کلر با اکسایش -1) با دو الکترون انجام می‌شود، در حالیکه احیای Cl2 به(-Cl) با یک الکترون برای هر کلر انجام می‌گیرد.

 

کاربردهای آب ژاول

بعنوان ضد عفونی کننده

محلول هیپوکلریت (آب ژاول) تمام میکروب‌ها اعم از قارچ ، ویروس و باکتری را نابود می‌کند. از این بعنوان یک ضد عفونی کننده و ماده دفع بو در لبنیاتها ، مخازن آب ، دفع فاضلاب‌ها و برای اهداف خانگی از قبیل ضد عفونی کردن لگن‌ها و وان حمام ، لباس‌ها ، آشپزخانه و... مناسب است و نیز از آن ، در ضد عفونی کردن آزمایشگاههایی که در معرض ویروس هپاتیت هستند (مثل همودیالیز) و اماکن تهیه و توزیع مواد غذایی استفاده می‌شود.

همچنین از محلول رقیق‌تر آن در شستشوی زخم‌های آلوده که باز تازه نباشند، استفاده می‌شود. در طول جنگ جهانی اول ، در معالجه زخم‌ها بعنوان محلول ضد عفونی کننده و التیام‌بخش مورد استفاده قرار گرفته بود. استفاده از آب ژاول در لباسشویی و برای ضد عفونی کردن لباس‌ها توصیه می‌شود. حتی خود لباسشویی را هم می‌تواند با آب ژاول و آب داغ ضد عفونی کنید. بدین ترتیب که مقداری آب ژاول را درون لباسشویی ریخته و بگذارید تا با آب داغ (بدون لباس) ده دقیقه کار کند.

 

بعنوان سفید کننده و لکه‌بر

ماده اولیه اکثر سفید کننده‌ها که در قدیم به آب ژاول معروف بوده‌اند، هیپوکلریت سدیم است. آب ژاول برای پاک کردن لکه‌های کپک ، خون ، قهوه ، تنباکو ، آب میوه و بسیاری دیگر از لکه‌ها مناسب است. برای از بین بردن این لکه‌ها ، یک قاشق آب ژاول را در یک لیوان آب بریزید و به کمک قطره چکان روی لکه بریزید. آب ژاول بعنوان سفید کننده برای پنبه ، کتان ، چتائی ، ابریشم مصنوعی ، خمیر کاغذ و مرکبات مفید است در حقیقت بیشترین کلر خریداری شده جهت سفید کردن محصولات سلولزی قبل از استفاده به هیپوکلریت تغییر داده می‌شود.

 

احتیاط در استفاده از آب ژاول

                                          آب ژاول

آب ژاول ، باعث از بین رفتن پشم می‌شود، برای همین باید از آن برای پارچه‌های پشمی و نیز ابریشمی و چرم استفاده کرد.

خیساندن زیاد پارچه‌ها در آب ژاول سبب ضعیف شدن الیاف آنها می‌شود.

آب ژاول ، سبب خوردگی فلزات و وسایل فلزی می‌شود.

آب ژاول ، ماده ای بسیار سمی است و نباید آن را در محیط های بسته بکار برد و از بکار بردن آن به همراه جوهر نمک و موادی مثل آن نیز باید جدا خودداری کرد (یعنی همیشه آن را به تنهایی و بدون مخلوط با پاک کننده‌های دیگراستفاده کنید). زیرا این دو با هم ، گاز بسیار سمی و کشنده کلر را تشکیل می‌دهند.

ماده موثر آب ژاول (سدیم هیپوکلریت) ، پوست ، چشم و ریه‌ها را تحریک می‌کند و به آنها آسیب می‌رساند، لذا از تماس مستقیم آن با دست باید پرهیز کرد و از ورود ناگهانی آن به چشم باید جلوگیری نمود.

 

تولید در ایران : از آنجا که در ایران این محصول با نام تجاری وایتکس عرضه شده بیشتر با این نام شناخته می‌شود. اگرچه سایر شرکت‌های سازنده آب ژاول از عبارت مایع سفید کننده استفاده می‌کنند. از جمله شرکتهای تولید کننده عمده آب ژاول در ایران می‌توان به پتروشیمی شیراز و پتروشیمی بندر امام اشاره کرد .

  

 

روشهای استفاده صحیح از سفید کننده ها (وایتکس)

سفید کننده (bleach) یک ترکیب شیمیایی است که از طریق فرایند اکسیداسیون خاصیت رنگبری و عفونت زدایی دارد.

 

انواع سفید کننده

1- سـفید کننده خانگی و یا کلردار (chlorine bleach):حاوی هیپوکلریت سدیم (NaCLO) می باشد. به آن آب ژاول (JAVELLE WATER) و یا وایتکس نیز می گویند. این سفید کننده محلول در آب به شکل 5 درصد و یا 10 درصد عرضه می گردد. وایتکس یک محلول ناپایدار است و گاز کلر با سرعت 75/0 گرم در روز از آن تبخیر می گردد. وایتکس یک قلیای قوی می باشد، بطوری که PH نوع 5 درصد آن 11 بوده بنابراین بسیار خورنده است. وایتکس یک اکسید کننده قوی است.

2- سفید کننده فاقد کلر (OXYGEN BLEACH): حاوی هیدروژن پـرواکسـاید (HYDROGEN PEROXIDE) و یا سدیم پربورات (SODIUM PERBORATE) و یا سدیم پرکربورات(SODIUM PERCARBORATE) می باشد.

3- پودر سفید کننده (BLEACHING POWDER): حاوی کلسیم هیپوکلریت (CALCIUM HYPOCHLORITE) می باشد.

 

 

مصارف سفید کننده خانگی

1- سفید کردن و روشن کردن لباسها.

2- بر طرف کردن لکه ها.

3- گندزدایی (از بین بردن باکتری ها، قارچ ها، کپک ها، هاگ ها و برخی ویروسها)

 

 

 

سایر مصارف سفید کننده

1- گندزدایی از چاه های آب.

2- گندزدایی محیط های بیمارستانی.

3- کنترل رشد آلگ ها و برخی صدف ها.

4- گندزدایی آب استخرها.

5- اضافه کردن به فاضلاب و هرز آب ها بمنظور کاهش وکنترل بوی نامطبوع.

 

 

 

مکانیسم گندزدایی و رنگبری وایتکس

1- امتزاج و ترکیب آب و هیپوکلریت سدیم، ایجاد اسید هیپوکلروس (HYPOCHLOROUS ACID) می کند، که به اسید هیدروکلریک و اکسیژن تجزیه می گردد. اکسیژن یک اکسید کننده قوی بوده و خاصیت گندزدایی را به سفید کننده می بخشد.

2- بخشی از سلول موسوم به کروموفور (CHROMOPHORE) که مسئول رنگ مولکول است، توسط هیپوکلریت سدیم تجزیه گردیده و قابلیت جذب نور مرئی را از دست می دهد.

 

 

 

نحوه ضد عفونی سطوح با وایتکس

1- ابتدا سطح مورد نظر را با شوینده خانگی تمیز کنید.

2- محلول رقیق شده یک قسمت سفید کننده و 4 قسمت آب را تهیه کنید. سپس با محلول حاصل اقدام به شستشوی سطح مورد نظر کنید.

3- اجازه دهید سطح مورد نظر کاملا خشک گردد.برای از میان بردن بقایای خورنده سفید کننده می توانید سطح را بوسیله الکل شستشو دهید.

 

 

 

نحوه ضد عفونی کردن آب شرب در مواقع اضطراری

2 قطره سفید کننده را در یک لیتر آب حل کنید. و یا یک لیتر سفید کننده برای هر 4 هزار لیتر آب.

نکته:این روش گندزدایی بایستی در صورت عدم دسترسی به سایر مواد گندزدا و در شرایط بسیار اضطراری مورد استفاده قرار گیرد.

نکته: گندزدایی آب استخر هـا توسط سفید کننده به خاطر ایجاد مقادیر اندک کلروفرم (CHLOROFORM) خطرناک است. علایم استفاده از سفید کننده در عفونت زدایی آب استخرها، سوزش و قرمزی چشمها و تحریک مخاط بینی و گلو است.

 

 

 

نحوه رقیق کردن وایتکس در شستشوی البسه

1- یک قاشق غذاخوری در یک گالن آب برای شستشوی با دست.

2- در لباسشویی اضافه کردن حداکثر یک نصف فنجان وایتکس کافیست.

3- و یا 10 میلی لیتر وایتکس+یک لیتر آب=برای مصارف نظافت و شستشو.

4- و یا 10 میلی لیتر وایتکس+نیم لیتر آب=برای مصارف گندزدایی و ضد عفونی سطوح و اشیاء.

نکته:محلول رقیق شده را بایستی ظرف 24 ساعت مورد استفاده قرار دهید.

 

 

استفاده از سفید کننده برای چه نوع لباسهایی مناسب است:

1- لباسهای سفید رنگ.

2- لباسهای با رنگ ثابت (colorfast).

 

 

 

برای کدام دسته از لباسها و منسوجات نمی توان از سفید کننده استفاده کرد؟

1- لباسهای سفید اما با یقه و یا سر آستین رنگی.

2- لباسهای با چندین رنگ متفاوت.

3- منسوجات از جنس پشم، ابریشم، نایلون، چرم، موهر، اسپاندکس، استرچ. (باعث آسیب و ایجاد لکه دائمی در آنها می شود)

4- لباسهایی که رنگ میدهند (رنگ قابت ندارند).

نکته: سفید کننده فاقد کلر که عمدتاً به شکل پودر عرضه می گردند را می توان برای هر نوع لباس و پارچه ای مورد استفاده قرار داد. (حتی لباسهای رنگی). کافیست آن را با آب داغ رقیق کنید و لباسها را با آن بشویید. در انتها لازم است لباسهای شسته شده را کاملا آب بکشید.

 

 

 

 

تست ایمن بودن البسه برای استفاده از وایتکس

1- دو قاشق چایخوری سفید کننده را در یک چهارم آب حل کنید.

2- یک قطره از محلول را در یک قسمت پنهان از دید (نظیر سر آستین) قرار دهید.

3- یک دقیقه صبر کنید. سپس با یک دستمال کاغذی محل را خشک کنید.

4- چنانچه رنگ موضع تغییر نکرد، می توان لباس را توسط وایتکس شستشو داد.

 

 

 

خطرات مصرف وایتکس

سفید کننده خانگی از سدیم، اکسیژن و کلر تشکیل یافته است. وایتکس به خودی خود و به آهستگی تجزیه می گردد. اما در دمای بالای 40 درجه سانتی گراد و در معرض نور خورشید بودن، این روند تسریع می گردد. سفید کننده هنگام تجزیه به گاز کلر، گاز اکسیژن و سدیم کلرات تبدیل می شود. بنابراین همواره هنگام خرید به تاریخ مصرف سفید کننده توجه کنید.

1- سفید کننده یک ترکیب بسیار خورنده و اکسید کننده است. ازاین رو می تواند به پوست، چشمها و مجاری تنفسی آسیب برساند.در پوست می توان ایجاد قرمزی، درد و سوزش کند. و با تحریک مخاط تنفسی ایجاد سرفه و گلو درد.

2- اختلاط سفید کننده (هیپوکلریت سدیم) با برخی مواد شیمیایی بسیار خطرناک است، از اینرو نباستی آن را با سایر شوینده های خانگی مخلوط کرد.

- اختلاط سفید کننده و آمونیاک (و یا هر نوع ترکیب نیتروژن دار نظیر ادرار) باعث تولید گاز سمی کلرامین (CHlORAMINE)، گاز نیتروژن و همچنین یک ماده منفجره بنام تریکلرید نیتروژن (NITROGEN TRICHLORIDE) می شود. بنابراین برای تمیز کردن ادرار نیز از وایتکس استفاده نکنید. (ابتدا با یک شوینده اقدام به زدودن ادرار کرده و برای عفونت زدایی از وایتکس استفاده کنید.)

- اختلاط سفید کننده و متانول (الکل متیلک) تولید متیل هیپوکلریت (METHYL HYPOCHLORITE) می کند که یک ماده قابل انفجار است.

- اختلاط سفید کننده و شوینده های حاوی اسید باعث متصاعد شدن گاز کلر می گردد(حتی با یک اسید ضعیف مانند سرکه). تنفس کلر خطرناک بوده و ایجاد مسمومیت می کند.

- اختلاط سفید کننده و هیدروژن پروکساید تولید گاز اکسیژن می کند.

- تماس سفید کننده و فلزات، باعث خوردگی آنها می شود.

- فلزات نیکل، کبالت و مس تجزیه وایتکس را سرعت می بخشند.

3- وایتکس سرطانزا نیست.

4- گاهی اوقات بلع و یا استشمام وایتکس می تواند مرگبار باشد.

5- افراد مبتلا به آسم، بیماریهای قلبی و تنفسی نبایستی در معرض سفید کننده قرار گیرند.

6- نوزادان، کودکان و افراد سالخورده نیز نبایستی در معرض وایتکس قرار گیرند.

 

 

 

نکات ایمنی حین استفاده از سفید کننده:

1- قبل از استفاده برچسب دستور مصرف محصول را به دقت مطالعه کنید.

2- سفید کننده را در یک محل خنک و دور از تابش خورشید نگهداری کنید.

3- وایتکس را از دسترس کودکان دور نگه دارید.

4- پس از هر بار استفاده از سفید کننده، در ظرف را مجددا محکم ببندید.

5- هنگامی که کودکان و افراد سالخورده در منزل حضور نداشتند، از سفید کننده استفاده کنید. تا خشک شدن سفید کننده و برطرف شدن کامل بوی وایتکس، از بازگشت کودکان و افراد مسن به خانه خودداری کنید.

6- حین استفاده از وایتکس درها و پنجره ها را باز نگه دارید.

7- خودتان نیز لازم است حین استفاده از سفید کننده دستکش دست کرده و ماسک بزنید. همچنین در صورت احتمال پاشیده شدن سفید کننده، بایستی از عینک ایمنی استفاده کنید.

8- توجه داشته باشید که استفاده مستقیم و عدم رقیق کردن وایتکس می تواند روی لباسها ایجاد لکه و یا سوراخ کند.

9- قبل از استفاده از وایتکس اشخاصی که مبتلا به آسم،بیماریهای قلبی و ناراحتیهای تنفسی می باشند را از محل دور کنید.

10- برای رقیق کردن وایتکس از آب سرد استفاده کنید.چراکه آب داغ اجزای فعال سفید کننده را تجزیه می کند.

11- برای ضد عفونی کردن اشیاء،آنها را به مدت 30 دقیقه در سفید کننده رقیق شده قرار دهید.سپس کاملا آنها را آب بکشید.

12- در انتها لازم است دستهای خود را با آب و صابون بشویید.

13- سفید کننده نبایستی برای فلزات، پارچه های رنگی و سطوح رنگ شده بکار رود.

14- در صورت ورود سفید کننده به چشمها به مدت 15 دقیقه زیر آب سرد چشمها را شستشو داده و فورا به پزشک مراجعه کنید.

15- در صورت بلع وایتکس از القاء استفراغ خودداری کرده و مصدوم را فورا به اورژانس منتقل کنید.

16- از اختلاط سفید کننده با هرنوع شوینده خانگی جدا خودداری کنید.

17- پس از شستشوی لباسها با وایتکس،حتما آنها را کاملا آبکشی کنید، چراکه باقی ماندن بقایای سفید کننده باعث تضعیف استحکام الیاف پارچه ها می شود.